Hội xôi của làng là dịp cả năm tôi mong nhất, vì được bày hàng cạnh các bà, các bác. Tôi là Nhung, người trong làng, năm nào cũng theo hội xôi từ lúc còn đi phụ mẹ. Không có gì to tát, chỉ là ngày nào cũng lọ mọ vo gạo, ngâm nếp, đồ xôi hai lửa rồi gánh ra đầu ngõ bán cho khách quen. Càng làm càng thấy quý cái nghề của làng, nên viết lại đôi dòng để ai chưa biết thì biết thêm về xôi Phú Thượng.
Sáng nay, sau khi những vị khách cuối cùng của buổi tiệc tân niên rời đi, tôi thu dọn những tấm lá sen, lá dong còn vương mùi nếp mới trên bàn tiệc. Nhìn những hạt xôi nếp cái hoa vàng còn sót lại trên đĩa, vẫn căng bóng, tơi mềm dù đã để nguội từ sáng sớm, tôi khẽ mỉm cười. Đó chính là cái "chất" riêng biệt của xôi Phú Thượng – thứ quà quê mà chỉ cần một lần thưởng thức, người ta sẽ nhớ mãi cái vị ngọt thanh, dẻo dai khó trộn lẫn. Với những người dân như tôi, đĩa xôi không chỉ là món ăn, nó là kết tinh của phù sa Nhị Hà, là công phu "hai lửa" và là niềm tự hào của một làng nghề vừa được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Và nếu bạn cũng vừa được nếm thử một gói xôi xéo đậm đà hay đĩa xôi gấc đỏ thắm trong dịp đầu năm này, chắc chắn bạn sẽ hiểu tại sao chúng tôi đang háo hức chờ đợi lễ hội xôi phú thượng lần thứ 9 sẽ diễn ra vào mùa Xuân Bính Ngọ 2026 sắp tới.
Lễ hội xôi Phú Thượng Xuân Bính Ngọ 2026: Khi di sản thăng hoa
Hàng năm, cứ mỗi độ xuân về, khi tiết trời Hà Nội còn vương hơi lạnh và mưa bụi lất phất, người dân phường Phú Thượng lại tất bật chuẩn bị cho ngày hội lớn nhất của làng. Lễ hội xôi phú thượng xuân bính ngọ 2026 dự kiến sẽ là kỳ lễ hội quy mô nhất từ trước đến nay, đánh dấu chặng đường gần một thập kỷ tôn vinh nghề truyền thống kể từ ngày hội đầu tiên được tổ chức chính thức.
Theo phong tục truyền thống, lễ hội làng phú gia 8-10 tháng giêng hàng năm là dịp để người dân tưởng nhớ công ơn của thần Khai Nguyên – vị Thành hoàng làng đã có công bảo quốc an dân. Trong không gian linh thiêng của đình làng Phú Gia, hội thi thổi xôi luôn là tâm điểm thu hút sự chú ý của hàng ngàn du khách. Những người dân làng với đôi tay quen việc sẽ trình diễn kỹ thuật đồ xôi điêu luyện, tạo nên những mâm xôi rực rỡ sắc màu để dâng lên Thành hoàng làng.
Đặc biệt, nghi thức dâng cơm mới dâng thành hoàng làng không chỉ là lời tạ ơn trời đất đã ban cho mùa màng bội thu, mà còn thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" sâu sắc của cư dân nông nghiệp lúa nước ven sông Hồng. Đĩa xôi dâng lễ phải đạt chuẩn: hạt gạo chín đều, trong veo, bóng mịn và tỏa hôi thơm ngào ngạt của nếp cái hoa vàng.
Từ Làng Gạ xưa đến nhãn hiệu xôi Phú Thượng 4 sao OCOP
Để hiểu tại sao xôi ở đây lại ngon đến thế, phải ngược dòng thời gian về với làng gạ xưa. Nằm bên bờ Nam sông Hồng, mảnh đất này được phù sa bồi đắp màu mỡ, tạo điều kiện thuận lợi để trồng nên những giống lúa nếp thượng hạng như nếp cái hoa vàng và nếp dâu keo. Câu ca "Làng Gạ có gốc cây đề, có sông tắm mát, có nghề nấu xôi" đã ăn sâu vào tiềm thức của bao thế hệ người dân nơi đây.
Ngày nay, dù Phú Thượng đã trở thành phường, những cánh đồng lúa năm xưa dần nhường chỗ cho phố xá sầm uất, nhưng cái hồn cốt của làng nghề vẫn được giữ gìn trọn vẹn qua nhãn hiệu xôi phú thượng. Không chỉ dừng lại ở danh hiệu làng nghề truyền thống, nhiều sản phẩm của chúng tôi đã vinh dự đạt chứng nhận ocop 4 sao xôi phú thượng, bao gồm xôi xéo, xôi gấc và xôi chè. Đây là sự khẳng định cho chất lượng và giá trị văn hóa của món ăn dân dã này trên bản đồ ẩm thực Thủ đô.
Nghề nấu xôi ở đây không đơn thuần là sinh kế, mà là một "đạo" – đạo của sự tỉ mỉ và lòng kiên nhẫn. Như chính hai vợ chồng tôi mỗi đêm vẫn làm, gạo phải được vo thật sạch, ngâm đủ 15-20 tiếng cho nước thật trong rồi mới đem đồ. Bí quyết quan trọng nhất chính là kỹ thuật "đồ hai lửa": xôi đồ lần một xong được trút ra rổ lớn, để thoát hơi, sau đó mới vẩy nước, bóp đều và đồ lại lần thứ hai vào sáng sớm hôm sau để hạt xôi đạt độ dẻo hoàn hảo nhất.
Gánh hàng xôi phố cổ Hà Nội và những sự kết hợp tinh tế
Có một hình ảnh đã trở thành biểu tượng của Hà Nội mà ít người biết rằng có phần đóng góp rất lớn từ Phú Thượng: đó là những gánh hàng xôi phố cổ hà nội. Từ 2-3 giờ sáng, khi phố xá còn chìm trong giấc ngủ, mùi nếp mới đã bắt đầu dậy lên trong những ngõ nhỏ ở Phú Thượng. Những thúng xôi ủ ấm trong vải dày được chở đi khắp nẻo đường, mang theo hương vị của làng quê đến với bữa sáng của người dân Thủ đô.
Trong các loại xôi, xôi vò Phú Thượng thường được thực khách sành ăn săn đón nhất. Hạt xôi rời, tơi từng hạt nhưng khi nhai lại thấy dẻo và bùi ngậy của đậu xanh mịn màng. Và để trọn vị, không thể không nhắc đến bát chè bà cốt đi kèm. Vị ngọt của mật mía, mùi thơm nồng của gừng già trong bát chè nóng hổi quyện cùng từng hạt xôi vò bùi béo tạo nên một trải nghiệm vị giác ấm áp giữa mùa đông Hà Nội.
Nhà văn Thạch Lam từng viết về "xôi nồng mùi gạo nếp" như một thức quà khiến người ta chắc dạ và ấm lòng. Quả thực, dù là xôi xéo hành phi vàng rộm, xôi lạc béo bùi hay xôi gấc đỏ tươi tượng trưng cho may mắn, mỗi món đều mang trong mình một câu chuyện về sự tảo tần của người phụ nữ Phú Thượng.
Giữ lửa di sản văn hóa phi vật thể
Việc nghề nấu xôi Phú Thượng chính thức trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào đầu năm 2024 không chỉ là niềm tự hào của 600 hộ gia đình làm nghề mà còn là một trách nhiệm lớn lao. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, khi tìm hiểu về lịch sử làng nghề xôi phú thượng, người ta mới thấy hết giá trị của những tri thức dân gian được truyền miệng qua nhiều thế hệ.
Tại Phú Thượng hiện nay, không chỉ có các bà, các mẹ giữ nghề. Nhiều thanh niên trẻ cũng đã bắt đầu quay lại với chõ xôi truyền thống, ứng dụng công nghệ để quảng bá thương hiệu nhưng vẫn giữ đúng quy trình "hai lửa" bí truyền. Lễ hội xôi phú thượng lần thứ 9 vào năm 2026 tới đây chắc chắn sẽ là dịp để thế hệ trẻ trình diễn những sáng tạo mới, đưa xôi Phú Thượng đi xa hơn nữa, không chỉ trong các mâm cỗ truyền thống mà còn hiện diện trong các sự kiện quốc tế như Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Triều năm 2018.
Nếu bạn muốn thực sự chạm vào "hồn cốt" Hà Nội, hãy một lần ghé thăm làng Phú Thượng vào những ngày hội mùng 8 tháng Giêng. Giữa tiếng trống hội rộn ràng, mùi khói thơm của gỗ đun chõ xôi quyện cùng hương nếp cái hoa vàng sẽ cho bạn câu trả lời tại sao mảnh đất này lại được mệnh danh là "vạn hạt gạo, ngàn hương vị".
Không khí hội thi thổi xôi - nơi tay nghề được tôn vinh
Nếu có dịp đứng giữa sân đình làng Phú Gia vào đúng ngày hội, bạn sẽ hiểu vì sao hội thi thổi xôi luôn là phần được mong chờ nhất. Từng đội thi, thường là đại diện của các cụm dân cư, mang theo chõ gỗ, bếp than và cả bí quyết gia truyền để tranh tài ngay tại sân đình, trước sự chứng kiến của Ban giám khảo là các cụ cao niên nhất làng. Không chỉ chấm điểm độ dẻo, độ bóng của hạt xôi, Ban giám khảo còn đặc biệt chú trọng đến sự khéo léo trong khâu tạo hình mâm xôi - từ xôi gấc được nặn thành đóa hoa sen đến xôi ngũ sắc xếp thành hình chữ Phúc, chữ Lộc.
Không khí thi đấu tuy sôi nổi nhưng vẫn giữ được nét trang nghiêm vốn có của một lễ hội làng truyền thống. Người xem đứng vòng trong vòng ngoài, vừa hồi hộp dõi theo từng động tác vẩy nước, đảo xôi của các đội thi, vừa rôm rả bàn tán về bí quyết riêng của từng gia đình. Với người Phú Thượng, đây không đơn thuần là một cuộc thi, mà là dịp để các thế hệ trong làng cùng nhau ôn lại nghề tổ, để lớp trẻ được tận mắt chứng kiến sự tỉ mỉ mà ông bà mình đã gìn giữ qua bao đời.
Bên cạnh hội thi, lễ hội xôi Phú Thượng lần thứ 9 còn là dịp để làng nghề giới thiệu những sản phẩm mới, kết hợp giữa hương vị truyền thống và cách trình bày hiện đại, nhằm thu hút thêm sự quan tâm của du khách trẻ tuổi cũng như bạn bè quốc tế. Đây chính là bước đệm quan trọng để xôi Phú Thượng tiếp tục khẳng định vị thế trên bản đồ ẩm thực di sản của Thủ đô trong những năm tiếp theo.